Hợp đồng tương lai là gì?

Hợp đồng tương lai là một thỏa thuận pháp lý chuẩn hóa giữa hai bên nhằm mua hoặc bán một tài sản cụ thể vào một thời điểm xác định trong tương lai, với mức giá được ấn định ngay tại thời điểm giao kết hợp đồng.

Trong khi giao dịch giao ngay hoàn tất việc thanh toán và chuyển giao gần như tức thì, hợp đồng tương lai lại tách biệt thời điểm giao dịch và thời điểm thực hiện. Cơ chế này cho phép các bên tham gia phòng ngừa rủi ro hoặc tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá. Đối tượng giao dịch trong hợp đồng được gọi là tài sản cơ sở, bao gồm: hàng hóa vật chất (nông sản, kim loại, năng lượng) hoặc các công cụ tài chính (chỉ số chứng khoán, tiền tệ, trái phiếu).

1. Cấu trúc và các thành phần chuẩn hóa của hợp đồng tương lai

Để tham gia thị trường phái sinh hiệu quả, nhà đầu tư cần nắm vững các đặc tả hợp đồng (contract specifications). Do được niêm yết tập trung trên sở giao dịch, mọi hợp đồng tương lai đều phải tuân thủ các tiêu chuẩn thống nhất sau đây:

1. Tài sản cơ sở: Đây là đối tượng chính của giao dịch quyết định giá trị của hợp đồng. Tài sản cơ sở rất đa dạng, bao gồm hàng hóa vật chất (lúa mì, dầu thô, vàng) hoặc các công cụ tài chính (chỉ số VN30, trái phiếu chính phủ, đồng USD).

2. Quy mô hợp đồng: Mỗi hợp đồng đại diện cho một lượng tài sản tiêu chuẩn.

• Ví dụ quốc tế: Một hợp đồng tương lai dầu thô WTI trên sàn NYMEX quy định quy mô chuẩn là 1.000 thùng.
• Ví dụ tại Việt Nam: Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 có hệ số nhân hợp đồng là 100.000 VND. Giá trị danh nghĩa của một hợp đồng tại thời điểm giao dịch sẽ là: Điểm chỉ số thị trường × 100.000 VND.

3. Ngày đáo hạn: Đây là ngày cuối cùng hợp đồng còn hiệu lực giao dịch. Sau thời điểm này, vị thế của nhà đầu tư sẽ được tất toán theo quy định của sở giao dịch. Có hai phương thức thanh toán chính:

• Chuyển giao vật chất: Bên bán chuyển giao tài sản thực (như hàng hóa) cho bên mua.
• Thanh toán bằng tiền: Hai bên chỉ thanh toán phần chênh lệch lãi/lỗ bằng tiền mặt (áp dụng cho HĐTL chỉ số VN30).

4. Bước giá: Bước giá là mức biến động giá tối thiểu (nhỏ nhất) được phép của một hợp đồng. Hiểu rõ bước giá và giá trị của nó giúp nhà đầu tư tính toán chính xác mức lãi/lỗ trên mỗi biến động nhỏ nhất của thị trường, từ đó quản trị rủi ro hiệu quả hơn.

2. Cơ chế hoạt động của thị trường hợp đồng tương lai

Thị trường phái sinh vận hành dựa trên một cơ chế giám sát và thanh toán chặt chẽ, được thiết kế để đảm bảo tính thanh khoản và an toàn hệ thống cho mọi bên tham gia.

2.1. Vai trò của Trung tâm bù trừ

Khác với các thỏa thuận tay đôi rủi ro, hợp đồng tương lai được giao dịch tập trung qua Sở giao dịch và được bảo lãnh bởi Trung tâm bù trừ.

Tại đây, Trung tâm bù trừ đóng vai trò là Đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Hoạt động theo nguyên tắc thế vị, tổ chức này trở thành “người mua của mọi người bán” và “người bán của mọi người mua”. Cơ chế này giúp loại bỏ hoàn toàn rủi ro đối tác. Ngay cả khi bên bán mất khả năng thanh toán, Trung tâm bù trừ vẫn đảm bảo thực hiện nghĩa vụ tài chính với bên mua và ngược lại.

2.2. Ký quỹ và đòn bẩy

Đây là đặc điểm hấp dẫn nhưng cũng là con dao hai lưỡi của hợp đồng tương lai. Thay vì phải thanh toán 100% giá trị hợp đồng, nhà đầu tư chỉ cần thực hiện nghĩa vụ ký quỹ ban đầu.

Tỷ lệ ký quỹ thường dao động từ 10% đến 20% giá trị hợp đồng (tùy quy định của từng thị trường và thời điểm). Cơ chế này tạo ra đòn bẩy tài chính lớn, giúp khuếch đại lợi nhuận tiềm năng trên số vốn nhỏ, nhưng đồng thời cũng làm tăng mức độ rủi ro tương ứng.

2.3. Hạch toán hàng ngày

Khác với chứng khoán cơ sở (lãi/lỗ chỉ thực hiện khi bán), vị thế của nhà đầu tư phái sinh được định giá lại theo thực tế thị trường vào cuối mỗi phiên giao dịch:

• Nếu giá biến động có lợi: Khoản lãi vị thế được hạch toán cộng trực tiếp vào tài khoản ký quỹ.
• Nếu giá biến động bất lợi: Khoản lỗ sẽ bị khấu trừ ngay lập tức từ tài khoản.

Cơ chế này dẫn đến khái niệm lệnh gọi ký quỹ (margin call). Nếu số dư tài khoản sụt giảm xuống dưới mức ký quỹ duy trì , nhà đầu tư buộc phải nộp thêm tiền hoặc đóng bớt vị thế để đưa tỷ lệ tài khoản về mức an toàn.

3. Phân loại các hợp đồng tương lai phổ biến

Thị trường phái sinh toàn cầu cung cấp danh mục sản phẩm vô cùng đa dạng, đáp ứng nhu cầu phòng ngừa rủi ro và mục tiêu đầu tư của nhiều đối tượng tham gia. Các hợp đồng thường được chia thành hai nhóm chính:

3.1. Hợp đồng tương lai Hàng hóa

Đây là nhóm sản phẩm truyền thống nhất, gắn liền mật thiết với nhu cầu sản xuất và tiêu dùng thực tế của nền kinh tế.

• Nông sản: Bao gồm ngũ cốc (ngô, lúa mì, đậu tương) và các loại hạt mềm (cà phê, ca cao, đường).
• Năng lượng: Nhóm có thanh khoản rất cao với các sản phẩm như dầu thô WTI, dầu Brent, khí tự nhiên (Natural Gas).
• Kim loại: Phân chia thành kim loại quý (Vàng, Bạc – thường dùng để trú ẩn tài sản) và kim loại cơ bản/công nghiệp (Đồng, Nhôm – phục vụ sản xuất).

3.2. Hợp đồng tương lai Tài chính

Nhóm này ra đời sau nhưng hiện chiếm thị phần giao dịch lớn nhất toàn cầu nhờ tính thanh khoản vượt trội và sự chuẩn hóa cao.

• Chỉ số chứng khoán: Các hợp đồng tiêu biểu như S&P 500, Nasdaq 100 (Mỹ) hay VN30 (Việt Nam). Nhà đầu tư giao dịch dựa trên kỳ vọng về xu hướng biến động chung của toàn bộ thị trường thay vì phân tích từng cổ phiếu riêng lẻ.
• Trái phiếu & Lãi suất: Phổ biến nhất là Hợp đồng tương lai Trái phiếu chính phủ (Treasury Bonds/Notes). Giá của hợp đồng này biến động ngược chiều với lãi suất thị trường.
• Ngoại hối: Cho phép giao dịch dựa trên tỷ giá hối đoái của các cặp tiền tệ lớn như EUR/USD, JPY/USD, GBP/USD.

4. So sánh: Hợp đồng tương lai, Hợp đồng kỳ hạn và Quyền chọn

Việc phân biệt rõ ràng giữa các công cụ phái sinh là nền tảng quan trọng giúp nhà đầu tư lựa chọn chiến lược phù hợp và quản trị rủi ro hiệu quả. Dưới đây là bảng so sánh các đặc điểm kỹ thuật cốt lõi:

Lưu ý quan trọng: Điểm ưu việt lớn nhất của Hợp đồng tương lai so với Hợp đồng kỳ hạn chính là tính thanh khoản. Nhờ giao dịch trên sở tập trung, nhà đầu tư có thể dễ dàng đóng vị thế bất cứ lúc nào trong phiên giao dịch để hiện thực hóa lợi nhuận hoặc cắt lỗ mà không cần chờ đến ngày đáo hạn.

5. Vai trò của hợp đồng tương lai trong nền kinh tế

Không chỉ là kênh sinh lời cho giới đầu tư tài chính, thị trường hợp đồng tương lai còn đóng vai trò huyết mạch trong việc vận hành và ổn định nền kinh tế vĩ mô thông qua ba chức năng cốt lõi sau:

1. Phòng vệ rủi ro (Hedging):

Đây là mục đích nguyên thủy khi thị trường phái sinh ra đời. Các doanh nghiệp sản xuất và thương mại sử dụng hợp đồng tương lai như một tấm khiên bảo hiểm để ổn định chi phí kinh doanh:

• Ví dụ 1: Một hãng hàng không mở vị thế Mua hợp đồng tương lai dầu thô để khóa chặt mức giá nhiên liệu, qua đó tránh được nguy cơ thua lỗ nếu giá dầu thế giới tăng vọt đột ngột.
• Ví dụ 2: Một doanh nghiệp xuất khẩu ký hợp đồng Bán ngoại tệ tương lai để cố định tỷ giá quy đổi, bảo toàn doanh thu VND trước rủi ro đồng ngoại tệ mất giá.

2. Đầu cơ (Speculation) và Tạo thanh khoản

Mặc dù thuật ngữ “đầu cơ” đôi khi mang nghĩa tiêu cực, nhưng trong thị trường phái sinh, nhà đầu cơ đóng vai trò không thể thiếu.

• Cung cấp thanh khoản: Họ giúp thị trường luôn sôi động, đảm bảo rằng bất kỳ ai muốn mua hay bán đều có thể tìm được đối tác giao dịch ngay lập tức, giúp thu hẹp chênh lệch giá mua-bán (spread).
• Chấp nhận rủi ro: Nhà đầu cơ đóng vai trò là bên đối ứng, chấp nhận “ôm” lấy rủi ro biến động giá mà các nhà phòng vệ (Hedgers) muốn chuyển giao. Đổi lại, họ tìm kiếm lợi nhuận từ khả năng dự đoán xu hướng thị trường.

3. Chức năng Khám phá giá

Thị trường tương lai là nơi tập hợp kỳ vọng và thông tin của hàng triệu người tham gia toàn cầu. Do đó, mức giá được giao dịch trên thị trường này phản ánh sự cân bằng cung – cầu dự kiến trong tương lai.

Giá hợp đồng tương lai trở thành tham chiếu chuẩn (benchmark) quan trọng, giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp dự báo giá giao ngay (spot price), từ đó lên kế hoạch sản xuất, canh tác và điều phối nguồn vốn hiệu quả hơn.

6. Các chiến lược giao dịch hợp đồng tương lai hiệu quả

Để thành công trên thị trường phái sinh đầy biến động, nhà đầu tư cần xây dựng một hệ thống chiến lược bài bản thay vì giao dịch dựa trên cảm tính. Dưới đây là hai vị thế căn bản và chiến lược nâng cao thường được áp dụng.

1. Vị thế Mua (Long Position) – Kỳ vọng giá tăng: Nhà đầu tư mở vị thế Mua (Long) khi phân tích và dự đoán giá tài sản cơ sở sẽ tăng trưởng trong tương lai.

• Hành động: Mở vị thế Mua hợp đồng ở mức giá hiện tại.
• Kết quả: Nếu giá thị trường tăng cao hơn giá vốn, nhà đầu tư thực hiện lệnh bán đối ứng để đóng vị thế và chốt lời.
• Ví dụ: Bạn Mua hợp đồng tương lai VN30 ở mức 1.200 điểm. Nếu chỉ số tăng lên 1.250 điểm, bạn đóng vị thế và lãi 50 điểm (chưa trừ phí thuế).

2. Vị thế Bán (Short Position) – Kỳ vọng giá giảm: Khả năng kiếm lời ngay cả khi thị trường lao dốc là ưu điểm vượt trội của phái sinh so với chứng khoán cơ sở truyền thống.

• Hành động: Mở vị thế Bán (Short) hợp đồng ở mức giá hiện tại.
• Kết quả: Nếu giá thị trường giảm xuống thấp hơn giá bán ban đầu, bạn thực hiện lệnh mua đối ứng (Cover) để đóng vị thế và hưởng phần chênh lệch.
• Ví dụ: Bạn nhận định giá dầu sẽ giảm và mở vị thế Bán ở mức 80 USD/thùng. Khi giá giảm về 70 USD/thùng, bạn đóng vị thế và lãi 10 USD/thùng.

3. Chiến lược Giao dịch chênh lệch (Spread Trading): Đây là chiến lược được các nhà đầu tư chuyên nghiệp ưa chuộng để giảm thiểu rủi ro biến động giá đột ngột. Thay vì dự đoán hướng đi lên hay xuống tuyệt đối của thị trường, nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận từ sự thay đổi trong chênh lệch giá giữa hai hợp đồng.

• Cơ chế: Đồng thời Mua một hợp đồng và Bán một hợp đồng khác có liên quan.
• Ví dụ (Calendar Spread): Bạn Mua hợp đồng tương lai dầu thô đáo hạn tháng 6 và Bán hợp đồng dầu thô đáo hạn tháng 9. Lợi nhuận sẽ đến từ việc khoảng cách giá giữa hai kỳ hạn này nới rộng hoặc thu hẹp đúng như dự tính của bạn.

7. Các rủi ro trọng yếu khi giao dịch hợp đồng tương lai

Nhà đầu tư cần nhận thức sâu sắc rằng hợp đồng tương lai là một “con dao hai lưỡi”. Cơ hội sinh lời vượt trội của công cụ này luôn song hành cùng mức độ rủi ro rất cao nếu thiếu sự kiểm soát chặt chẽ.

1. Rủi ro Đòn bẩy (Leverage Risk): Đây là rủi ro lớn nhất và phổ biến nhất. Đòn bẩy có tác dụng khuếch đại cả hai chiều: lợi nhuận và thua lỗ.

• Cơ chế: Vì bạn chỉ ký quỹ một phần nhỏ (ví dụ 10%), nên một biến động giá rất nhỏ (chỉ 1-2%) ngược chiều dự đoán cũng có thể dẫn đến mức thua lỗ 10-20% trên vốn gốc.
• Hậu quả: Nếu không quản lý vốn kỷ luật, tài khoản có thể bị xóa sạch chỉ sau vài phiên giao dịch.

2. Rủi ro thanh khoản: Rủi ro này xuất hiện khi bạn không thể đóng vị thế ngay lập tức ở mức giá mong muốn do thiếu đối tác giao dịch.

• Thường gặp ở: Các hợp đồng kỳ hạn xa (far months) hoặc các mã hàng hóa ít phổ biến.
• Hậu quả: Nhà đầu tư buộc phải chấp nhận giao dịch ở mức giá bất lợi. Đồng thời, chênh lệch giá mua – bán (spread) giãn rộng sẽ làm tăng chi phí trượt giá, bào mòn đáng kể lợi nhuận tiềm năng.

3. Rủi ro khoảng trống giá (gap): Thị trường phái sinh rất nhạy cảm với tin tức. Giá có thể “nhảy cóc” qua một khoảng lớn giữa giá đóng cửa phiên trước và giá mở cửa phiên sau (đặc biệt sau các kỳ nghỉ hoặc sự kiện vĩ mô bất ngờ).

• Vấn đề: Trong tình huống này, lệnh dừng lỗ tiêu chuẩn sẽ trở nên vô hiệu.
• Hậu quả: Lệnh sẽ bị khớp ở mức giá mở cửa (thường tồi tệ hơn nhiều so với mức stop-loss bạn đặt), dẫn đến khoản lỗ lớn hơn dự kiến ban đầu.

8. Tổng quan thị trường Hợp đồng tương lai tại Việt Nam

Tại Việt Nam, thị trường phái sinh được vận hành bởi Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Dù còn khá non trẻ, thị trường này đã phát triển bùng nổ và trở thành kênh đầu tư sôi động, thu hút dòng vốn lớn từ cả nhà đầu tư cá nhân và tổ chức.

1. Sản phẩm chủ lực: Hợp đồng tương lai chỉ số VN30: Đây là sản phẩm có thanh khoản cao nhất và phổ biến nhất hiện nay, dựa trên rổ chỉ số VN30 (30 cổ phiếu vốn hóa lớn nhất sàn HOSE).

Thông số kỹ thuật quan trọng:

• Mã hợp đồng:VN30F + [2 số cuối năm] + [2 số tháng].
  • Ví dụ: VN30F2406 là hợp đồng đáo hạn vào tháng 06 năm 2024.
• Hệ số nhân: 100.000 VND/điểm chỉ số.
• Phương thức giao dịch: Khớp lệnh liên tục và Thỏa thuận.
• Thời gian giao dịch: Mở cửa lúc 08:45 (sớm hơn thị trường cơ sở 15 phút). Khoảng thời gian 15 phút này thường được giới đầu tư quan sát kỹ lưỡng để dự báo tâm lý thị trường cho phiên giao dịch chính thức.

2. Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ: Đây là “sân chơi” chuyên biệt chủ yếu dành cho các nhà đầu tư tổ chức (Ngân hàng thương mại, Quỹ đầu tư, Công ty bảo hiểm) nhằm mục đích phòng vệ rủi ro lãi suất. Do đặc thù chuyên môn cao, thanh khoản của sản phẩm này thấp hơn nhiều so với VN30F và ít phổ biến với nhà đầu tư cá nhân.

3. Quy trình tham gia dành cho nhà đầu tư mới: Để bắt đầu giao dịch, bạn cần thực hiện 3 bước đơn giản sau:

• Bước 1: Mở tài khoản phái sinh tại các Công ty chứng khoán (CTCK) được cấp phép. Lưu ý: Đây là tài khoản riêng biệt với tài khoản chứng khoán cơ sở.
• Bước 2: Nộp tiền cọc (Ký quỹ). Bạn cần đảm bảo số dư tiền mặt đáp ứng tỷ lệ Ký quỹ ban đầu theo quy định của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) và yêu cầu quản trị rủi ro riêng của từng CTCK.
• Bước 3: Tải phần mềm/App giao dịch của công ty chứng khoán và bắt đầu đặt lệnh.

9. Kết luận

Hợp đồng tương lai là một công cụ tài chính mạnh mẽ, mở ra cơ hội đa dạng hóa danh mục và tối ưu hóa lợi nhuận vượt trội cho nhà đầu tư hiện đại. Không chỉ là sân chơi của hoạt động đầu cơ tìm kiếm lợi nhuận nhanh, đây còn là lá chắn phòng vệ cho hoạt động kinh doanh và danh mục đầu tư cơ sở trước những biến động khó lường.

Tuy nhiên, sức mạnh của đòn bẩy luôn đi kèm trách nhiệm lớn. Để thành công, người tham gia buộc phải trang bị kiến thức nền tảng vững vàng, kỹ năng quản trị rủi ro kỷ luật và một tâm lý giao dịch ổn định. Tuyệt đối tránh tâm lý “đánh bạc” may rủi. Hãy tiếp cận thị trường phái sinh như một công việc kinh doanh nghiêm túc: Có kế hoạch, có chiến lược và có nguyên tắc cắt lỗ.

10. Câu hỏi thường gặp về Hợp đồng tương lai